|
فرش بافي فارس از براي مفاهيم نمادين نقوش و رنگهاي زيباي نباتات و وحوش ،هميشه شهره عالم بوده و هنوز نيز رنگ ديرين را نباخته است .
بافته هاي فارس كه به طور كلي به سه دسته شهري ،روستايي و ايلياتي باف تقسيم ميشوند؛ و در اين ميان از همه نامورتر مفروشات ايلياتي و خاصه ايل قشقايي است و طرح ناظم نسبت به ديگر طرح ها از شهرتي دو چندان برخوردار است .
در اين چند خط بر آنيم تا كه از قالي ناظم بگوييم مفروشي درخشان كه بسان هور بر بافته هاي قشقايي ميدرخشد .
معرفي طرح ناظم:
اين طرح را در بازار وكيل شيراز ناظم گويند (96) طرحي كه به گفته سيروس پرهام در بازار تهران به حاج خانومي شهرت يافته ؛(97)اين مفروش كه در اندازه هاي 6و 9 و حتي 12 متري بافته ميشود(98) عده اي از محققان و پژوهشگران مغرب زمين ان را در دسته طرحهاي سجاده اي آورده اند (99).
گر چه اين قالي شباهتهايي به قالي سجاده اي دارد اما سيروس پرهام به دليل عدم تناسبات اندازه و همچنين چيدمان نقش مايه ها آن را از اين دسته جدا نموده و اين قالي را از دسته قاليهاي سجاده اي نميداند(100)اين بافته از دو لچكي كه پيوستگي آنها محراب را ساخته و دو نيم سرو كه به لچكي ها پيوند خورده اند تشكيل شده است(101)
البته طرحي ديگر مشابه همين كه به دو سر ناظم مشهور است ؛ در بازار وكيل شيراز مشاهده شد كه با دو گلدان و چهار لچكي منقوش شده است (102).
اينكه طرح ناظم از كجا آمده در جايي ديگر به آن خواهيم پرداخت.
طرح محراب و ارتباطش با ناظم :
طرح محرابي ريشه و سابقه اش به قرنها پيش از اسلام باز ميگردد در سده هايي كه مغگري به جاي زرتشتيگري و آيين اسلام مردم را به نيكي رهنمود ميكرد ؛ دكتر علي حصوري معتقد است كه واژه محراب به املاي مهراب بوده و مهراب از مهرابه آمده و محرابه عبادتگاهي بوده كه پيروان آيين مهري يا ميترايي در آن به عبادت خداي خدايان مينشستند (103) و هفت گام سلوك را سالكان اين آيين در مهرابه ها ميگذراندند(104) و چون مدخل و درون اين اماكن محراب سان بوده به عنوان نمادي براي عبادت به كرات در ساليان بعد نيز بيامده (105).
اما پرويز تناولي سخن ديگري دارد وي اين نقش را برگرفته از پوست حيواناتي كه شكار شده و زير پاي انداخته اند دانسته و آن را بي ربط با اين موضوع نميداند(106).
ولي سيروس پرهام نقش محراب را در قاليهاي ناظم بررسي نموده و آن را پرده اي دانسته كه به دو سوي دري گره خورده (107)...و تورج ژوله هر سه اين آرا را پذيرفته و در جاي خود محترم دانسته است (108).
طرح ناظم قشقايي( كشكولي) و طرح ناظم هند و ايران:
طرح ناظم هند و ايران كه سيروس پرهام از آن به عنوان شبه ناظم هند و ايران ياد كرده وجه تمايزش با ناظم قشقايي دو سر ترنجي است كه به دو نيم سروها ي دو سوي محراب (پرده ) متصل شده است ؛ همچنين شاخه هاي نيمه گردان در باغستان گلدان مياني طرح وجه تمايز ديگري است كه طرح شبه ناظم هند و ايران با ناظم كشكولي دارد (109).
اما رنگبندي تفاوت ديگري است كه اين دو بافته را زا يكديگر جدا ميسازد ؛ رنگ زرد به كار رفته در ناظم هند و ايراني نمونه رنگي است كه كمتر در بافته هاي قشقايي ديده ميشود .
قياس اين رنگبندي با رنگبندي مينياتورهاي هند و ايران ما را به دلايل سليقه اي اين دو حوزه بافت نزديكتر خواهد نمود .(110)
داستاني ديگر براي طرح ناظم:
طرحهاي قاليهاي ايلياتي هميشه داستاني را به همراه داشته است و اگر قاليها سفارشي و به صورت مصرفي باشد اين داستان در آن چشمگير تر است .
گبه و حكايت كوچ ؛ قالي شيري و مرد خانه ايل ، طرح شور باخ يا شور باخارلو و داستان رخ آمال .
اما نقش ناظم گلستان خيال زنان قشقايي سرزميني پرگل و نعمت براي سكونت دايم ، او خسته از كوچ است و رنجيده از سفر و خانه بدوشي و جاي امن ميخواهد براي آرامش و مسكنت .
سرزمينهاي خشك جنوب گل و گياه و سبزه را طلب ميكند او خانه اي ميخواهد كه از درگاهش پرده اي آويزد و دو سويش را به ريسماني به ستونهايش گره دهد و نظاره گر برون باشد و ببيند از اندروني گلستان پر گل برون را به حالي كه بر قالي بافته خود نشسته و بيرون را نظاره گر است .(111)
اين موضوع را بسياري از دست اند كاران فرش فارس پذيرفته اند و با مهارت تمام براي مشتريانشان تعريف ميكنند .
نتيجه گيري كلي :
1)در اينكه اين طرح ريشه محرابي دارد ولي سجاده اي نيست هيچ شكي نيست .
2)نقش ناظم به عنوان يكي از آرزوهاي زنان قشقايي بر قالي ناظم كشكولي نقش بسته است.
3)شبه ناظم هند و ايران و ناظم قشقايي كشكولي از لحاظ طرح و رنگ با يكديگر متفاوتند .
|
